Voorwoord College

Dit is het jaarverslag 2018 van het Commissariaat voor de Media. Het was het jaar waarin we ons richtten op het online domein en de onafhankelijkheid bij de media-instellingen. In dit jaarverslag lichten we toe op welke wijze we invulling hebben gegeven aan deze toezichtthema’s. We zullen daarbij onder meer ingaan op de vaststelling in 2018 van onze praktijkhandreiking over het dienstbaarheidsverbod, op de aandacht die we hebben besteed aan vermijdbare uitingen in het media-aanbod, en op onze Mediamonitor 2018 waarin we de resultaten hebben gepresenteerd van onze nieuwe samenwerking met het Reuters Digital News Report, waarmee inzicht wordt geboden in de online nieuwsconsumptie in Nederland.

De ontwikkelingen binnen het online domein gaan steeds sneller. Regelgeving houdt daarmee geen gelijke tred. Goed nieuws is dat eind 2018 de nieuwe Europese Richtlijn Audiovisuele Mediadiensten is aangenomen. Daarmee wordt het speelveld voor de media gelijker. Video Sharing Platforms, zoals YouTube, zullen zorg moeten gaan dragen voor transparantie over reclame en bescherming van minderjarigen. De kanalen van influencers (vloggers) zullen worden aangemerkt als audiovisuele mediadienst en aan dezelfde regels moeten gaan voldoen als uitzendinggemistdiensten en Netflix. Maar dat is niet alles; naast deze verbetering van het gelijke speelveld hebben we als voorzitter van de EU Groep van Toezichthouders op Audiovisuele Media (ERGA) bij de Europese Commissie met succes gepleit voor sterke onafhankelijke Europese mediatoezichthouders. Dat is nu voor het eerst in een Europese Richtlijn vastgelegd. Dat is maar goed ook, want we zien helaas in steeds meer Europese landen toenemende druk op de onafhankelijkheid van zowel media-toezichthouders als de media zelf. Een democratische rechtstaat kan niet zonder diverse en onafhankelijke media, en die hebben op hun beurt onafhankelijke toezichthouders nodig als buffer tussen politiek en media. Op onze instigatie is ERGA bovendien stevig in de Richtlijn verankerd. Samenwerking en geharmoniseerde beleidsontwikkeling op het gebied van mediatoezicht is essentieel. Daarvan profiteren ook de in Nederland gevestigde media die vaak grensoverschrijdend actief zijn. Een sterk en gevarieerd Nederlands medialandschap, daar is het ons als Commissariaat om te doen.

De richtlijn wordt in de komende anderhalf jaar geïmplementeerd in de Nederlandse Mediawet. We zitten intussen niet op onze handen. Vorig jaar werd onder onze regie al de Social Code: YouTube ingevoerd en we hebben richting influencers nieuwe stappen gezet om ze vast voor te bereiden op de nieuwe situatie. Om de bewustwording te vergroten, hebben we onder andere de uitkomsten van het onderzoek voorgehouden dat in onze opdracht is verricht door de Universiteit van Amsterdam en de Radboud Universiteit. Daaruit blijkt dat vooral jonge kinderen reclame in YouTube video’s nog onvoldoende kunnen herkennen. Invloedrijke influencers geven aan dat te willen verbeteren en sluiten zich aan bij de Social Code: YouTube. Dat is een goede eerste stap naar betere herkenbaarheid van reclame. Voor ons wordt het toezicht op het online domein intussen steeds meer integraal onderdeel van ons regulier toezicht. Het Commissariaat is hierdoor goed in staat om op de nieuwe ontwikkelingen in te spelen.

Natuurlijk houden we aandacht voor alle media; ook televisie en radio. Het Commissariaat voor de Media staat voor onafhankelijke, pluriforme en toegankelijke informatie. Onafhankelijke inhoud dient niet gekleurd te zijn door commerciële of politieke belangen. Dat betekent dat wij ons inzetten voor maximale transparantie voor kijkers. Het is immers van groot belang dat media onafhankelijk van commerciële en politieke beïnvloeding hun taak kunnen uitoefenen, en zo hun bijdrage kunnen leveren aan de informatievrijheid en aan het democratisch proces. Naast succesvolle voorlichtingsbijeenkomsten voor omroepen, commerciële mediadiensten op aanvraag en tv-producenten hebben we in 2018 in dit verband ook een aantal boetes uitgedeeld. We vertrouwen erop dat onze inzet van formele en informele instrumenten samen de onafhankelijkheid én de pluriformiteit ten goede komt.

In onze jaarlijkse mediamonitor hebben we kunnen constateren dat Nederlanders in 2018 nog steeds diverse nieuwsbronnen raadplegen en dat ons medialandschap nog heel divers is, zeker in vergelijking tot een groot aantal andere landen. Dat is goed nieuws omdat daardoor de impact van desinformatie en nepnieuws in ons land relatief klein is. De discussie over desinformatie laaide het afgelopen jaar in volle omvang op, zowel Europees als bij ons in Nederland. We hebben als Commissariaat onze rol genomen, onder andere door daarover samen met ACM te publiceren en een nadrukkelijke positie te kiezen in de maatschappelijke discussie over dit fenomeen waarbij de uitingsvrijheid wat ons betreft steeds uitgangspunt is.

Omdat grote internationale bedrijven het speelveld veranderen en onze advertentiemarkt domineren is diversiteit ook in ons land zeker geen gegeven. De toekomst van divers en onafhankelijk media-aanbod is niet langer vanzelfsprekend en de boodschap wordt lang niet meer altijd redactioneel bepaald, maar door gebruiker en algoritme. Ook in ons land bestaat het risico dat de kijker, gemanipuleerd door technologie, in een bubbel gaat leven. Daarmee komt de functie van media als pijler onder de democratische rechtstaat
onder druk.

We blijven daarom de onafhankelijkheid, pluriformiteit en toegankelijkheid van de media in Nederland bewaken, en doen dat in 2019 in het bijzonder vanuit het perspectief van de kijker. Zodat deze zich ook in de toekomst goed kan blijven informeren. Dit heeft gevolgen voor de manier waarop wij ons toezicht inrichten. Wij zullen met de juiste formele en informele instrumenten onze kernwaarden bewaken en agenderen. Daarbij zal het belang van de kijker steeds nadrukkelijk worden meegewogen. We zullen blijven meedenken over mogelijkheden voor de sector om nog meer te kunnen samenwerken, zodat we ons sterke medialandschap behouden. Zo blijft de Nederlandse mediasector een onmisbare pijler onder onze democratische rechtstaat.

We danken onze medewerkers voor de waardevolle bijdrage die zij in 2018 geleverd hebben aan het realiseren van de doelstellingen van het Commissariaat.

Madeleine de Cock Buning
Jan Buné
Eric Eljon